Một số điểm mới trong dự thảo bộ luật Hình sự (sửa đổi)

              Thời gian qua, việc lan tỏa giá trị từ các cuộc thi tuyên truyền pháp luật gắn với thực hiện nhiệm vụ của lực lượng Công an thành phố Cần Thơ không chỉ dừng lại ở hiệu ứng phong trào, mà là quá trình chuyển hóa nhận thức pháp luật thành năng lực thực thi công vụ và ý thức tự giác chấp hành của Nhân dân ngay từ cơ sở, góp phần đưa pháp luật đi vào đời sống và nâng cao chất lượng thực hiện nhiệm vụ của cán bộ, chiến sĩ.

Trong quá trình thảo luận dự án BLHS (sửa đổi), việc nâng các mức tiền là một trong những định hướng sửa đổi đáng chú ý, bên cạnh việc bổ sung tội danh mới, hành vi phạm tội mới, mở rộng một số trường hợp chịu trách nhiệm hình sự và tiếp tục điều chỉnh chính sách hình phạt theo hướng kết hợp nghiêm trị với khoan hồng, nhân đạo, dựa trên những cơ sở sau đây:

1. Cơ sở chính trị: Nghị quyết số 49-NQ/TW, ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và tiếp tục được khẳng định tại Kết luận số 92-KL/TW, ngày 12/3/2014 của Bộ Chính trị và Kết luận số 84-KL/TW, ngày 29/7/2020 của Bộ Chính trị về việc tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 49-NQ/TW nêu định hướng hoàn thiện pháp luật hình sự theo hướng “đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội; giảm hình phạt tù, mở rộng áp dụng hình phạt tiền, hình phạt cải tạo không giam giữ đối với một số loại tội phạm...”.

2. Cơ sở pháp lý: Việc nâng mức phạt tiền phù hợp với quy định của Hiến pháp (các vấn đề liên quan đến quyền con người phải được điều chỉnh bởi luật); đồng thời, phù hợp với xu hướng nâng cao mức xử lý vi phạm trong pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.

3. Cơ sở thực tiễn: Các quy định về mức phạt tiền trong nhiều tội danh của BLHS hiện hành chưa phù hợp với sự biến động về giá cả, sự phát triển về điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay so với thời điểm năm 2015 (mức lương cơ sở từ ngày 01/7/2013 đến 4/2016 là 1.150.000 đồng; hiện nay là 2.530.000 đồng; tăng gấp hơn 2 lần). Bên cạnh đó, theo số liệu của cơ quan thống kê, GDP bình quân đầu người năm 2015 theo giá hiện hành ước đạt 45,7 triệu đồng/người, trong khi GDP bình quân đầu người năm 2025 ước đạt 125,5 triệu đồng/người.

NÂNG MỨC PHẠT TIỀN:

Từ các cơ sở trên, dự thảo BLHS (sửa đổi) cơ bản nâng gấp đôi mức phạt tiền trong cấu thành định tội, định khung hình phạt tại các tội danh để phù hợp với tình hình phát triển kinh tế, xã hội và phù hợp với khuyến nghị quốc tế đối với Việt Nam hiện nay; đồng thời việc nâng cao mức phạt tiền cũng sẽ làm tăng tính răn đe, phòng ngừa tội phạm, đặc biệt là trong bối cảnh tình hình tội phạm vì mục đích lợi nhuận ngày càng diễn biến phức tạp. Cần nhấn mạnh rằng, nâng ngưỡng định lượng không có nghĩa là Nhà nước xem nhẹ hành vi vi phạm pháp luật. Bản chất của chính sách này là điều chỉnh tiêu chí đánh giá mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi trên cơ sở điều kiện thực tế, bảo đảm tính hợp lý và tương xứng của pháp luật hình sự.

Theo dự thảo, Điều 35 được đề xuất sửa đổi theo hướng: Mức phạt tiền tối thiểu được nâng từ 1.000.000 đồng lên 5.000.000 đồng; việc quyết định mức phạt tiền căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm, đồng thời xem xét tình hình tài sản của người phạm tội và sự biến động của giá cả. Dự thảo bổ sung cơ chế xác định mức phạt tiền căn cứ vào khoản thu lợi bất chính trong trường hợp mức phạt tiền quy định tại điều luật thấp hơn khoản thu lợi bất chính, mức phạt có thể lên đến 03 lần khoản thu lợi bất chính. Như vậy, điểm mới không chỉ nằm ở việc nâng mức phạt tối thiểu mà còn hướng đến tăng khả năng tác động kinh tế của hình phạt đối với người phạm tội vì mục đích lợi nhuận.

Điển hình như, với tội “Đánh tráo người dưới 1 tuổi” (Điều 152), “Chiếm đoạt người dưới 16 tuổi” (Điều 153), dự thảo đề xuất người phạm tội (hình phạt bổ sung) còn có thể bị phạt tiền từ 20 - 100 triệu đồng (mức hiện hành từ 10 - 50 triệu đồng), cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 - 05 năm; với tội “Mua bán, chiếm đoạt mô hoặc bộ phận cơ thể người” (Điều 154), dự thảo đề xuất người phạm tội (hình phạt bổ sung) còn có thể bị phạt tiền từ 20 - 200 triệu đồng (mức hiện hành 10 - 100 triệu đồng), cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 - 05 năm; với tội “Làm nhục người khác” (Điều 155), người nào xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự của người khác, bị phạt cảnh cáo, phạt tiền từ 20 - 60 triệu đồng (mức hiện hành 10 - 30 triệu đồng) hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm. Dự thảo đề xuất người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 20 - 200 triệu đồng (mức hiện hành từ 10 - 100 triệu đồng) với tội “Cướp tài sản” (Điều 168), “Cướp giật tài sản” (Điều 171), “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” (Điều 174) (hình phạt bổ sung),… Các tội tham ô tài sản, nhận hối lộ, lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản, lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ, nhiệm vụ, lạm quyền trong khi thi hành công vụ, nhiệm vụ cũng được đề xuất tăng định lượng là tiền trong cấu thành định tội.

NÂNG MỨC ĐỊNH LƯỢNG BẰNG TIỀN:

Đối với các tội xâm phạm sở hữu, tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính, các tội phạm về chức vụ và các tội xâm phạm hoạt động tư pháp: việc nâng mức định lượng được thực hiện tương đối đồng bộ và dễ nhận diện nhất, chủ yếu tăng gấp 02 lần. Dự thảo vẫn duy trì việc lấy giá trị tài sản bị chiếm đoạt, sử dụng hoặc làm hư hỏng, làm căn cứ định tội, nhưng có sự điều chỉnh về định lượng định khung bằng tài sản của tội phạm. Chẳng hạn, đối với tội công nhiên chiếm đoạt tài sản, trộm cắp tài sản và lừa đảo chiếm đoạt tài sản, ngưỡng thông thường từ 2.000.000 đồng được nâng lên 5.000.000 đồng, tương đương 2,5 lần; đồng thời, nâng mức tối đa của tài sản bị chiếm đoạt của khoản 1 từ 50.000.000 đồng thành 100.000.000 đồng.

Đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế: Đây là nhóm được điều chỉnh rộng nhất và cũng có mức độ phân hóa lớn nhất với 32 tội có thay đổi định lượng về tài sản. Phần lớn các ngưỡng thiệt hại, thu lợi bất chính hoặc nghĩa vụ tài chính được nâng khoảng hai lần. Ví dụ, đối với tội trốn thuế, số tiền trốn thuế ở khoản 1 tăng từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng (khoản 1 Điều 200 BLHS năm 2015) lên thành 200.000.000 đồng đến dưới 600.000.000 đồng (khoản 1 Điều 183 Dự thảo). Tội vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng cũng tăng thiệt hại từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng (khoản 1 Điều 222 BLHS năm 2015) lên thành 200.000.000 đồng đến dưới 600.000.000 đồng (khoản 1 Điều 207 Dự thảo ). Tuy nhiên, trong nhóm tội này, có nhiều tội tăng định lượng về tài sản hơn 02 lần. Chẳng hạn, ở tội vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng, hoạt động khác liên quan đến hoạt động ngân hàng, ngưỡng thiệt hại tại khoản 1 từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng (khoản 1 Điều 206 BLHS năm 2015) được nâng thành từ 400.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng (khoản 1 Điều 189 Dự thảo); tội trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động, mức trốn đóng từ 50.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng (khoản 1 Điều 216 BLHS năm 2015) được chuyển thành từ 300.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000đồng (khoản 1 Điều 200 Dự thảo). 

Đối với nhóm các tội xâm phạm an toàn công cộng và trật tự công cộng: mô hình phổ biến là tăng gấp đôi định lượng tài sản là dấu hiệu định tội, nhưng tăng mạnh định lượng thiệt hại tối đa của cấu thành tội phạm cơ bản. Tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ là ví dụ điển hình. Nếu như Điều 260 BLHS hiện hành quy định thiệt hại về tài sản từ 100.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng ở khoản 1, thì Điều 247 Dự thảo nâng thành từ 200.000.000 đồng đến dưới 3.000.000.000 đồng. Mô hình tương tự được sử dụng trong nhiều tội về giao thông đường bộ, đường sắt, đường thủy và các hành vi liên quan đến an toàn công trình.

Việc điều chỉnh nâng mức phạt tiền và các mức định lượng bằng tiền trong Dự thảo BLHS (sửa đổi) là cần thiết và đã có cơ sở tương đối rõ từ sự thay đổi của điều kiện kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, để những quy định này thực sự hợp lý, khả thi và thống nhất trong thực tiễn xét xử, đòi hỏi tiếp tục hoàn thiện cơ chế để xác minh tài sản và làm rõ các tiêu chí thể hiện định lượng tài sản trong các vụ án cụ thể, cũng như không ngừng nâng cao khả năng áp dụng pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng.