Một số điểm mới trong dự thảo bộ luật Hình sự (sửa đổi)

 Việc BLHS quy định hình phạt tử hình là cần thiết xuất phát từ tình hình kinh tế - xã hội và yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm ở nước ta. Thực tiễn áp dụng hình phạt tử hình trong nhiều thập kỷ qua cho thấy, hình phạt này đã đem lại những tác dụng nhất định trong việc trừng trị những người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng và giáo dục người khác tôn trọng pháp luật; việc áp dụng đúng đắn hình phạt tử hình được dư luận quần chúng đồng tình ủng hộ. Nhưng do tử hình là hình phạt tước đi quyền sống - quyền quan trọng nhất của con người, tước bỏ cơ hội tái hoà nhập cộng đồng và phục thiện của người bị kết án cũng như loại trừ khả năng khắc phục sai lầm có thể xảy ra trên thực tế, vì vậy, cần phải từng bước giảm dần, tiến tới xoá bỏ hoàn toàn hình phạt tử hình trong BLHS. Điều này hoàn toàn phù hợp với xu hướng chung của thế giới hiện nay, đồng thời, cũng là đòi hỏi cấp thiết của việc hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự gắn với việc bảo đảm các quyền con người, nhân đạo hoá các biện pháp trừng trị phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và đạo lý của dân tộc.

1. Thứ nhất, thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình là chủ trương đã được xác định trong đường lối cải cách tư pháp của Đảng. Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đặt ra định hướng hạn chế áp dụng hình phạt tử hình theo hướng chỉ áp dụng đối với một số loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Định hướng này tiếp tục được khẳng định tại Kết luận số 92-KL/TW và Kết luận số 84-KL/TW của Bộ Chính trị. 

2. Thứ hai, việc tiếp tục thu hẹp hình phạt tử hình cũng phù hợp với định hướng của Hiến pháp năm 2013 về tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, trong đó quyền sống có vị trí đặc biệt và nguyên tắc hạn chế quyền con người chỉ trong trường hợp thật sự cần thiết. Thực tiễn thi hành BLHS nhận thấy, nhiều tội danh áp dụng hình phạt tử hình nhưng tình hình tội phạm vẫn diễn biến phức tạp với tính chất, mức độ nguy hiểm ngày càng cao, điển hình là các tội về ma túy.

3. Thứ ba, chính sách này đáp ứng yêu cầu của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị mà Việt Nam là thành viên, trong đó, yêu cầu đối với quốc gia chưa xóa bỏ tử hình là chỉ áp dụng hình phạt này đối với “những tội phạm nghiêm trọng nhất” được hiểu là những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng liên quan đến việc cố ý tước đoạt tính mạng. Đồng thời, việc bỏ tử hình góp phần nâng cao mức độ tương thích của pháp luật Việt Nam với xu hướng luật pháp quốc tế, hiện nay trên thế giới chỉ còn khoảng 50 quốc gia còn áp dụng hình phạt tử hình; nâng cao vị thế của Việt Nam trong tương trợ tư pháp hình sự, dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành án; đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế trong tình hình mới. 

Tuy nhiên, việc thu hẹp hình phạt tử hình không đồng nghĩa với nương nhẹ hay giảm nhẹ trách nhiệm hình sự thiếu phân biệt. Những đối tượng chủ mưu, cầm đầu, tổ chức hoạt động phạm tội đặc biệt nghiêm trọng vẫn phải chịu chế tài xử lý tương xứng. Đối với đề xuất bỏ hình phạt tử hình ở tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, chính sách hình sự cũng được cân nhắc thận trọng giữa tính nghiêm minh, sự tương xứng của hình phạt và yêu cầu bảo vệ nạn nhân.

Quá trình hoàn thiện pháp luật hình sự những năm gần đây cho thấy xu hướng nhất quán là từng bước thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt này; Bộ luật Hình sự năm 1985 quy định hình phạt tử hình 44 tội danh, BLHS năm 1999 giảm xuống còn 29 tội danh, Luật sửa đổi năm 2009 tiếp tục giảm còn 22 tội danh; BLHS năm 2015 quy định còn 18 tội danh, Luật sửa đổi BLHS năm 2015 chỉ còn 10 tội danh. Đến lần sửa đổi này, dự kiến tiếp tục bỏ hình phạt tử hình ở 06 tội danh; giữ lại ở 04 tội danh. Việc giữ hình phạt tử hình ở những tội danh này dựa trên cơ sở thực tiễn công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm, các tội phạm này vẫn còn diễn biến phức tạp; đồng thời phù hợp với điều ước quốc tế./.