AI và Deepfake: Khi hình ảnh, video không còn là bằng chứng của sự thật

Từ một hình ảnh giả đến nguy cơ lan truyền thông tin sai sự thật

Ngày 29/9/2026, Bộ Công an đã đăng tải thông tin về vụ việc hình ảnh giả mạo lực lượng Cảnh sát giao thông được lan truyền trên mạng xã hội. Hình ảnh thể hiện một ô tô mang biển kiểm soát màu xanh dương nằm dưới mương nước, cùng một số người mặc trang phục Cảnh sát giao thông. Qua xác minh, cơ quan Công an xác định hình ảnh này được tạo bằng AI; những người xuất hiện trong ảnh không thuộc lực lượng Công an nhân dân.

Vụ việc này chỉ là một trong số rất nhiều vụ được lan truyền trên mạng thời gian qua, cho thấy hình ảnh có vẻ chân thực vẫn có thể phản ánh một sự việc không tồn tại. Khi được đăng tải kèm lời bình thiếu căn cứ, hình ảnh giả có thể khiến người xem hiểu sai bản chất sự việc, ảnh hưởng đến uy tín của cá nhân, tổ chức và gây nhiễu loạn thông tin trên mạng xã hội. Đáng lưu ý, nhiều người tiếp nhận thông tin thường chú ý đến nội dung thời sự gây chú ý, tò mò hoặc bức xúc mà chưa tìm hiểu nguồn đăng tải, thời điểm xuất hiện và thông tin xác minh từ cơ quan chức năng đã tin tưởng và vội bấm nút chia sẻ.

Nhận diện Deepfake: Không chỉ nhìn vào hình ảnh

Deepfake là thuật ngữ chỉ nội dung hình ảnh, âm thanh hoặc video được tạo lập, chỉnh sửa bằng công nghệ AI nhằm mô phỏng người thật hoặc sự kiện có thật. Với sự phát triển của công nghệ AI hiện đại, trong hoạt động lừa đảo, các đối tượng hoàn toàn có khả năng lợi dụng công nghệ này để tạo hình ảnh, giả mạo giọng nói, kết hợp với thông tin cá nhân có liên quan thu thập từ mạng xã hội để xây dựng các tình huống có vẻ đáng tin cậy về một điều ai đó chưa từng nói hoặc dựng hình ảnh một cá nhân xuất hiện tại nơi họ chưa từng đến, từ đó thực hiện lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, chẳng hạn như yêu cầu chuyển tiền với lý do khẩn cấp.

Không có một dấu hiệu nào đủ để kết luận chắc chắn nội dung là thật hay giả. Những lỗi bất thường ở khuôn mặt, bàn tay, ánh sáng, chuyển động hoặc khẩu hình có thể là gợi ý để kiểm tra thêm, nhưng công nghệ tạo sinh ngày càng hoàn thiện khiến các dấu hiệu này không phải lúc nào cũng xuất hiện. Ngược lại, chất lượng hình ảnh thấp hoặc chuyển động thiếu tự nhiên cũng không hoàn toàn chứng minh đó là sản phẩm Deepfake.

Vì vậy, thay vì chỉ dựa vào cảm nhận khi xem ảnh hoặc video, người dùng cần xem xét nguồn phát tán, bối cảnh và các thông tin độc lập có thể kiểm chứng.

Kiểm chứng thông tin bằng cách nào?

Khi gặp một hình ảnh hoặc video gây chú ý, nhất là nội dung liên quan đến cơ quan nhà nước, lực lượng chức năng, vụ việc bất thường hoặc có khả năng gây hoang mang, người dùng nên thực hiện một số bước cụ thể.

Trước hết, kiểm tra tài khoản đăng tải ban đầu, thời điểm đăng và nội dung đi kèm. Tài khoản mới lập, không rõ danh tính hoặc bài viết chỉ dẫn lại từ nguồn khác mà không nêu căn cứ là những yếu tố cần thận trọng. Tuy nhiên, đây chỉ là dấu hiệu để xem xét thêm, không phải căn cứ duy nhất kết luận thông tin sai sự thật.

Tiếp theo, tìm kiếm những cụm từ đặc trưng trong bài viết để xác định hình ảnh hoặc video đã xuất hiện trước đó hay chưa. Có thể sử dụng chức năng tìm kiếm bằng hình ảnh để tìm các phiên bản khác, kiểm tra ngày đăng và đối chiếu bối cảnh. Nếu nội dung liên quan đến hoạt động của cơ quan Công an hoặc một vụ việc đang được quan tâm, cần kiểm tra thông tin trên cổng thông tin chính thức của cơ quan có thẩm quyền trước khi đưa ra nhận định.

Khi nhận được cuộc gọi video hoặc tin nhắn yêu cầu chuyển tiền, cung cấp thông tin cá nhân hay thực hiện công việc bất thường, hãy chủ động gọi điện hoặc nhắn tin trực tiếp cho người đó qua số điện thoại/kênh liên lạc thường dùng từ trước để xác minh. Tuyệt đối không dùng chính số điện thoại, đường link hay thông tin liên hệ mà đối phương vừa gửi đến để kiểm tra.

Nếu chưa đủ cơ sở xác định tính xác thực, cần dừng việc chia sẻ và tránh khẳng định nội dung là thật hoặc giả. Khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo, giả mạo hoặc thông tin có khả năng vi phạm pháp luật, người dùng cần cung cấp thông tin cho cơ quan chức năng khi cần thiết.

Trách nhiệm của người đăng tải và chia sẻ thông tin

Một nội dung do AI tạo ra không mặc nhiên là nội dung vi phạm pháp luật. Việc xem xét trách nhiệm cần căn cứ vào tính chất nội dung, mục đích sử dụng, hành vi đăng tải và các quy định pháp luật có liên quan. Tuy nhiên, việc sử dụng công nghệ để giả mạo người khác, xuyên tạc sự việc hoặc phát tán thông tin sai sự thật có thể xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức và dẫn đến hậu quả pháp lý.

Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/3/2026, quy định tại khoản 2, khoản 3 và khoản 4 Điều 11 về trách nhiệm minh bạch đối với nội dung do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa. Theo đó, trong các trường hợp luật định, nội dung phải được đánh dấu hoặc gắn nhãn nhằm giúp phân biệt với nội dung do con người tạo ra. Vì vậy, người sử dụng và đơn vị triển khai cần lưu ý thực hiện nghĩa vụ thông báo, gắn dấu hiệu nhận biết đối với nội dung có khả năng gây nhầm lẫn về tính xác thực của con người hoặc sự kiện, bảo đảm tuân thủ đúng quy định pháp luật hiện hành.

Đối với người dùng mạng xã hội, trách nhiệm trước hết thể hiện ở việc không tùy tiện lấy hình ảnh, video chưa được kiểm chứng làm căn cứ buộc tội, xúc phạm hoặc quy kết hành vi cho một cá nhân, tổ chức. Khi chia sẻ lại nội dung từ nguồn khác, cần xem xét cả nguồn gốc lẫn ngữ cảnh; việc ghi thêm dòng chữ “chưa kiểm chứng” không thay thế được trách nhiệm khi phát tán thông tin có nguy cơ gây thiệt hại.

Công nghệ AI sẽ tiếp tục phát triển, khiến ranh giới giữa nội dung thật và nội dung được tạo dựng ngày càng khó nhận biết bằng mắt thường. Trong bối cảnh đó, một hình ảnh hay video chỉ nên được xem là thông tin cần xác minh, không phải bằng chứng đầy đủ để kết luận sự việc. Kiểm tra nguồn tin, đối chiếu thông tin chính thức và xác minh danh tính qua kênh thông tin chính thống là những việc cụ thể giúp mỗi người hạn chế nguy cơ bị lừa đảo và tránh vô tình tiếp tay cho việc phát tán thông tin sai sự thật.