Hoàn thiện chính sách Hình sự - Yêu cầu khách quan từ thực tiễn

Bộ luật Hình sự (BLHS) là đạo luật quan trọng của Nhà nước, quy định về tội phạm, trách nhiệm hình sự và hình phạt; đồng thời là cơ sở pháp lý trực tiếp để bảo vệ chế độ, chủ quyền quốc gia, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Qua thực tiễn sau 10 năm thi hành, bên cạnh những kết quả tích cực, một số quy định đã bộc lộ hạn chế hoặc chưa theo kịp sự phát triển nhanh của khoa học, công nghệ, kinh tế số và các phương thức, thủ đoạn phạm tội mới. Tội phạm có tổ chức, tội phạm xuyên quốc gia, xâm phạm dữ liệu cá nhân, tội phạm trên không gian mạng, ma túy, môi trường và các hành vi lợi dụng công nghệ ngày càng diễn biến phức tạp, đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện pháp luật hình sự.

Trên cơ sở đó, dự thảo BLHS (sửa đổi) được xây dựng theo hướng kế thừa những quy định còn phù hợp; sửa đổi các nội dung còn bất cập; bổ sung quy định đối với những vấn đề mới phát sinh; bảo đảm tính đồng bộ, minh bạch, khả thi và phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Việc sửa đổi lần này hướng tới chính sách hình sự nghiêm minh nhưng nhân đạo, bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân; đồng thời khuyến khích khắc phục hậu quả, đổi mới sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định.

Chuyển mạnh sang tư duy phòng ngừa từ sớm, từ xa

Dự thảo BLHS (sửa đổi) được xây dựng trên cơ sở đổi mới tư duy lập pháp hình sự, lấy hiệu quả phòng ngừa tội phạm làm trung tâm, kết hợp hài hòa giữa tính nghiêm minh và tính nhân đạo của pháp luật hình sự, đồng thời đáp ứng yêu cầu bảo vệ lợi ích quốc gia trong bối cảnh mới.

Dự thảo mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của hành vi chuẩn bị phạm tội đối với 28 tội danh, tập trung ở nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm con người, các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế và an toàn, trật tự công cộng. Cùng với đó, lần đầu tiên khái niệm “nhóm tội phạm có tổ chức” được luật hóa một cách độc lập, làm cơ sở để xử lý sớm, xử lý nghiêm những đối tượng chủ mưu, cầm đầu, đồng thời phân hóa rõ trách nhiệm giữa người cầm đầu với người tham gia thông thường. Đây là bước đi cần thiết, bởi thực tiễn cho thấy nhiều loại tội phạm, nhất là tội phạm có tổ chức, tội phạm sử dụng công nghệ cao, ngày càng liên kết chặt chẽ, phân công vai trò tinh vi và hoạt động xuyên biên giới, nếu chỉ chờ đến khi hậu quả xảy ra mới xử lý thì hiệu quả phòng ngừa sẽ rất hạn chế.

Bốn nhóm nội dung trọng tâm

Dự thảo ngày 04/9/2026 gồm 3 phần, 26 chương, 426 điều. Các nội dung sửa đổi tập trung vào bốn nhóm: hoàn thiện quy định về tội phạm; điều chỉnh chính sách hình phạt; hoàn thiện quy định về loại trừ, tạm hoãn, miễn trách nhiệm hình sự và thời hiệu; bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và kỹ thuật lập pháp.

Những đề xuất đáng chú ý

Dự thảo đề xuất bổ sung 09 tội danh mới, gồm: vi phạm quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; vi phạm quy định về tài sản mã hóa và thị trường tài sản mã hóa; khai thác thủy sản trái phép; can thiệp trái phép chức năng vận hành của hệ thống thông tin; xâm phạm dữ liệu cá nhân; cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân; phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức.

Một số hành vi nguy hiểm mới cũng được nghiên cứu bổ sung vào các tội danh hiện hành, như sản xuất, buôn bán khí N₂O (khí “cười”) nhằm mục đích sử dụng trái phép; điều khiển tàu bay không người lái xâm phạm an toàn giao thông đường không; không chấp hành yêu cầu kiểm tra, khám sức khỏe thực hiện nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân.

Về hình phạt

Dự thảo tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng tử hình, chỉ đề xuất duy trì đối với 04 tội: phản bội Tổ quốc, giết người, khủng bố và sản xuất trái phép chất ma túy. Việc thu hẹp này vừa thể hiện chính sách nhân đạo, khoan hồng của Nhà nước ta, vừa phù hợp với xu hướng lập pháp tiến bộ trên thế giới là giảm dần tử hình, chỉ giữ lại đối với những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng nhất và phù hợp với yêu cầu của Công ước Liên hợp quốc về quyền chính trị và dân sự mà Việt Nam là thành viên.

Cùng với đó, dự thảo mở rộng đáng kể phạm vi áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ; bỏ điều kiện “phạm tội lần đầu” và “có nơi cư trú rõ ràng” trong quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện, chuyển trọng tâm đánh giá sang mức độ tiến bộ thực chất của người phạm tội. Ngược lại, để bảo đảm chính sách khoan hồng không bị lợi dụng, dự thảo cũng bổ sung cơ chế chuyển đổi phần hình phạt cải tạo không giam giữ còn lại thành hình phạt tù nếu người bị kết án cố ý vi phạm nghĩa vụ nhiều lần - cho thấy chính sách hình sự lần này được xây dựng theo hướng vừa khoan hồng, vừa nghiêm khắc, không đơn thuần là nới lỏng.

Có thể đánh giá, dự thảo BLHS sửa đổi lần này là kết quả của một quá trình tổng kết thực tiễn kỹ lưỡng, nghiêm túc, đồng thời thể hiện tư duy lập pháp đổi mới, tiến bộ, bám sát các chủ trương lớn của Đảng về cải cách tư pháp, phát triển kinh tế và chuyển đổi số. Với những điểm mới nêu trên, dự thảo Bộ luật được kỳ vọng sẽ khắc phục căn bản những vướng mắc, bất cập hiện nay, góp phần nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, đồng thời tạo môi trường pháp lý an toàn, thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp yên tâm lao động, sản xuất, kinh doanh, đổi mới sáng tạo. Với sự đóng góp trí tuệ của các chuyên gia, nhà khoa học và Nhân dân trong quá trình lấy ý kiến, dự thảo Bộ luật sẽ tiếp tục được hoàn thiện, bảo đảm tính khả thi khi được Quốc hội thông qua và đi vào cuộc sống.

Công an thành phố Cần Thơ trân trọng đề nghị cán bộ, chiến sĩ và Nhân dân dành thời gian nghiên cứu toàn văn dự thảo, tập trung góp ý về tính cần thiết, tính hợp lý, khả thi của từng quy định; nêu rõ điều, khoản cần sửa, lý do và phương án đề xuất. Việc tham gia góp ý là dịp để phát huy quyền làm chủ, trí tuệ và trách nhiệm của Nhân dân thành phố trong xây dựng, hoàn thiện pháp luật, góp phần xây dựng Bộ luật Hình sự đồng bộ, minh bạch, nhân đạo, có tính dự báo và đáp ứng hiệu quả yêu cầu phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.