CHIÊU TRÒ CỦA TỘI PHẠM MẠNG TRONG KỶ NGUYÊN AI

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của Internet, đặc biệt là sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) trong thời gian gần đây, mạng xã hội và các nền tảng số đã tạo ra một không gian kết nối chưa từng có trong lịch sử nhân loại. Bên cạnh những cơ hội to lớn về học tập, sáng tạo và phát triển bản thân, môi trường số cũng tiềm ẩn vô vàn cạm bẫy. Thực tế cho thấy, không ít người dùng đang trở thành mục tiêu mà các loại tội phạm mạng hướng đến bởi tâm lý tò mò, thiếu kiến thức công nghệ, kỹ năng nhận diện rủi ro còn hạn chế và xu hướng đặt niềm tin quá dễ dàng vào những thông tin xuất hiện trên không gian mạng mạng.

Thủ đoạn ngày càng tinh vi, có chiều hướng “cá nhân hóa”

Theo các báo cáo của Kaspersky, Malwarebytes và GenGigital, tội phạm mạng hiện nay không còn sử dụng các phương thức tấn công đại trà mà chuyển sang khai thác sâu vào các yếu tố cá nhân của người dùng. Số liệu nghiên cứu của Kaspersky (năm 2025) ghi nhận có hơn 19 triệu lượt phát tán mã độc được ngụy trang dưới dạng trò chơi điện tử phổ biến, 554 triệu lượt tấn công lừa đảo trực tuyến. Không gian mạng giờ đây vừa là môi trường quen thuộc để làm việc, khai thác các tài nguyên, đồng thời cũng là “cái bẫy” với chính người sử dụng, từ những cuộc gọi giả mạo bằng giọng nói nhân tạo, thông tin mạo danh lực lượng chức năng, các video deepfake tinh vi, phát tán mã độc, video quảng cáo độc hại thông qua các ứng dụng giải trí, trò chơi điện tử, đến những chiến dịch lừa đảo được cá nhân hóa bằng AI, ranh giới giữa thật và giả ngày càng trở nên mong manh, khó nhận diện. Công nghệ được tạo ra vốn để phục vụ cho con người lại đang bị tội phạm mạng lợi dụng, trở thành một trong các công cụ nguy hiểm nhằm thao túng tâm lý, đánh cắp thông tin, chiếm đoạt tài sản của người dùng và thực hiện nhiều hành vi vi phạm pháp luật khác.

Lợi dụng tâm lý chủ quan, thói quen sử dụng nhanh – thiếu kiểm chứng

Một trong những nguyên nhân khiến phần lớn người dùng dễ trở thành mục tiêu của tội phạm mạng là do đặc điểm hành vi số: thường xuyên online, phản ứng nhanh với các thông tin trên mạng, dễ bị tác động bởi các trend (xu hướng), có tâm lý chủ quan, tự tin vào khả năng làm chủ công nghệ của bản thân, đồng thời dễ bị đánh vào tâm lý sợ hãi hoặc áp lực nếu tội phạm mạng lợi dụng việc giả danh các lực lượng chức năng tạo ra các tình huống khẩn cấp khiến nạn nhân mất bình tĩnh.

Thực tế cho thấy, nhiều trường hợp bị lừa đảo hiện nay xuất phát từ các nguyên nhân sau:

- Nhấp vào đường link lạ;

- Tải ứng dụng không rõ nguồn gốc;

- Cung cấp thông tin cá nhân, mã OTP;

- Tham gia các hoạt động “kiếm tiền online”, săn các phần thưởng game miễn phí… nhưng không có sự kiểm chứng.

Hiện nay, các vụ chiếm quyền tài khoản (account takeover) và lừa đảo tài chính trực tuyến đang gia tăng mạnh, gây thiệt hại ước tính lên đến hàng trăm triệu USD mỗi năm.

Khai thác sự phổ biến của các dịch vụ trực tuyến được yêu thích

Tin tặc rất chú tâm đến khai thác các nền tảng trực tuyến bởi vì các nền tảng này cung cấp nội dung liên tục, có sức hút lớn. Tính chất của phát trực tuyến là giúp các nền tảng này luôn dẫn đầu về mức độ tương tác của người dùng, biến chúng thành miếng mồi ngon, hấp dẫn cho tội phạm mạng. Thủ đoạn của chúng là gửi các liên kết lừa đảo mạo danh các nền tảng trực tuyến thông dụng chứa các đường link dẫn đến các trang web giả mạo với lý do rất đa dạng. Trong một số trường hợp chúng sẽ có thông báo nhắc nhở người dùng gia hạn đăng ký hoặc cập nhật thông tin thanh toán. Nội dung email và đường link thường bắt trước rất giống thiết kế của các nền tảng chính thống, khiến người dùng mất cảnh giác.

Ngoài việc thu thập thông tin cá nhân, tội phạm mạng còn phát tán nhiều mã độc khác nhau nhằm chiếm đoạt tài khoản người dùng sau đó sẽ dùng các tài khoản đó để phát tán liên kết lừa đảo và phần mềm độc hại cho nhiều người hơn, hoặc bán dữ liệu cho các đối tượng khác với giá rẻ.

Nguy cơ bị lôi kéo tham gia các hoạt động phi pháp

Không chỉ trở thành nạn nhân, một số trường hợp người dùng còn bị lôi kéo tham gia vào các hoạt động vi phạm pháp luật trên không gian mạng như trở thành trung gian chuyển tiền, tiếp tay cho các đường dây lừa đảo. Các hình thức “việc nhẹ lương cao”, kiếm tiền online nhanh thực chất là thủ đoạn dụ dỗ tham gia vào các hành vi rửa tiền, tiềm ẩn rủi ro pháp lý rất lớn.

Yêu cầu cấp thiết về nâng cao “miễn dịch số”

Trước diễn biến ngày càng phức tạp, tinh vi, ứng dụng triệt để công nghệ AI của tội phạm mạng như hiện nay, vấn đề đảm bảo an ninh mạng không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng chức năng mà còn cần sự tham gia của toàn xã hội, trong đó có vai trò then chốt của chính người dùng. Vì vậy để chủ động phòng ngừa, đấu tranh hiệu quả với các hành vi vi phạm pháp luật:

Thứ nhất, tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật về an ninh mạng. Hình thành lá chắn từ sớm bằng cách trang bị kiến thức cho người dùng về các phương thức, thủ đoạn của tội phạm mạng từ đó nâng cao ý thức cảnh giác của bản thân.

Thứ hai, đưa kỹ năng an toàn số vào chương trình giáo dục để người dùng có kiến thức, kỹ năng tự bảo vệ bản thân trên không gian mạng.

Thứ ba, phát huy vai trò của gia đình và các cơ quan chức năng, kịp thời phát hiện và ngăn chặn các hành vi sai lệch.

Thứ tư, nâng cao trách nhiệm của các nền tảng công nghệ, các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng thường xuyên kiểm duyệt nội dung, ngăn chặn các quảng cáo độc hại, phối hợp các cơ quan chức năng trong việc phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm...

Trong kỷ nguyên số, cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm mạng ngày càng phức tạp, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của nhiều lực lượng. Để bảo vệ bản thân, bên cạnh làm chủ công nghệ, người dùng mạng xã hội còn cần xây dựng bản lĩnh, ý thức pháp luật và kỹ năng tự bảo vệ trên không gian mạng, không tin vào những lời đề nghị quá hấp dẫn và phải luôn kiểm tra kỹ nguồn gốc thông tin trước khi chia sẻ dữ liệu cá nhân hay tải xuống bất kỳ tệp thông tin nào.

Chỉ khi mỗi người dùng trở thành một “chiến sĩ” trên mặt trận số, chúng ta mới có thể giữ vững an ninh, an toàn trên không gian mạng, góp phần bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng và trật tự an toàn xã hội trong tình hình mới.

Thông tin tham khảo:

https://www.malwarebytes.com/blog/news/2025/10/ai-driven-scams-are-preying-on-gen-zs-digital-lives

https://www.kaspersky.com/blog/gen-z-gaming-report-2025/

https://www.kaspersky.com/about/press-releases/gen-zs-favorite-games-used-as-bait-in-over-19-million-attempted-cyberattacks