Tôn trọng bản quyền phần mềm: Nguyên tắc pháp lý và an ninh mạng cho doanh nghiệp trong chuyển đổi số

Khi vi phạm bản quyền phần mềm trở thành nguy cơ an ninh mạng

Dưới góc độ an toàn thông tin mạng, phần mềm không rõ nguồn gốc, phần mềm bẻ khóa, công cụ kích hoạt trái phép hệ điều hành hoặc phần mềm văn phòng, thiết kế, kế toán… thường là “điểm yếu” dễ bị tội phạm mạng lợi dụng. Các tập tin cài đặt được chia sẻ trên mạng có thể bị chèn mã độc, phần mềm gián điệp, mã đánh cắp tài khoản, công cụ điều khiển từ xa hoặc mã độc mã hóa dữ liệu để tống tiền.

Khi được cài đặt vào máy tính của cơ quan, doanh nghiệp, các phần mềm này có thể âm thầm thu thập thông tin đăng nhập email, tài khoản ngân hàng, dữ liệu khách hàng, hợp đồng kinh tế, hồ sơ kế toán, bản vẽ kỹ thuật, bí mật kinh doanh. Nguy hiểm hơn, nếu máy tính bị nhiễm mã độc kết nối vào mạng nội bộ, nguy cơ lây lan sang máy chủ, hệ thống lưu trữ dữ liệu, phần mềm quản lý bán hàng, kế toán, nhân sự là rất lớn. Khi đó, thiệt hại không dừng lại ở chi phí mua bản quyền phần mềm, mà có thể là mất dữ liệu, gián đoạn hoạt động sản xuất kinh doanh, bị tống tiền, mất uy tín với khách hàng và đối tác. Thực tiễn cho thấy, nhiều sự cố an ninh mạng bắt nguồn từ thói quen sử dụng phần mềm trôi nổi, tải công cụ “crack”, “keygen”, “active” từ các trang mạng không chính thống. Đây là hành vi tưởng như tiết kiệm chi phí trước mắt nhưng lại mở cửa cho các nguy cơ xâm nhập trái phép, đánh cắp dữ liệu và phá hoại hệ thống thông tin.

Thời gian qua, công tác đấu tranh, xử lý vi phạm về quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả, quyền liên quan tiếp tục được các cơ quan chức năng triển khai quyết liệt. Điển hình, vào tháng 6 năm 2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Phú Thọ đã khởi tố vụ án hình sự về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 225 Bộ luật Hình sự, liên quan đến hành vi cài đặt, cung cấp trái phép hệ điều hành và phần mềm văn phòng tại một số doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực máy tính, truyền thông.

Vụ việc nêu trên là lời cảnh báo trực tiếp đối với các tổ chức, doanh nghiệp và hộ kinh doanh trong việc quản lý, sử dụng phần mềm máy tính, hệ điều hành và các sản phẩm công nghệ phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Trong bối cảnh Chính phủ đang có những chỉ đạo quyết liệt về tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, việc cài đặt, sao chép, cung cấp, mua bán hoặc sử dụng phần mềm không có bản quyền hợp pháp không còn là hành vi vi phạm đơn thuần mang tính hành chính mà trong nhiều trường hợp đã có thể bị xem xét xử lý hình sự.

Theo quy định tại Điều 14, Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (SĐBS năm 2025) chương trình máy tính và sưu tập dữ liệu được xác định là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả. Đồng thời, Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ quy định rõ các hành vi xâm phạm quyền tác giả, bao gồm hành vi xâm phạm quyền tài sản đối với tác phẩm; sao chép, sử dụng tác phẩm khi chưa được phép của chủ sở hữu quyền; cố ý vô hiệu hóa biện pháp công nghệ bảo vệ quyền tác giả hoặc cung cấp công cụ, thiết bị nhằm phục vụ hành vi xâm phạm quyền được pháp luật bảo hộ.

Trong trường hợp vi phạm, cá nhân, tổ chức có thể bị áp dụng các biện pháp xử phạt vi phạm hành chính, hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo đó, cá nhân phạm tội có thể bị phạt tiền đến 1 tỷ đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

Đối với pháp nhân thương mại, mức xử phạt có thể lên đến 3 tỷ đồng và đình chỉ hoạt động vĩnh viễn tùy theo tính chất, mức độ vi phạm.

Bên cạnh trách nhiệm pháp lý trực tiếp, việc sử dụng phần mềm không có bản quyền còn tiềm ẩn nguy cơ rất lớn về an ninh mạng. Các phần mềm bẻ khóa, phần mềm kích hoạt trái phép thường bị chèn mã độc, công cụ điều khiển từ xa hoặc phần mềm gián điệp, tạo điều kiện cho các đối tượng xấu xâm nhập hệ thống nội bộ doanh nghiệp, đánh cắp dữ liệu, mã hóa dữ liệu để tống tiền hoặc thực hiện các hành vi tấn công mạng khác gây thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế, uy tín và hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.

Không để doanh nghiệp trở thành “mắt xích yếu” trong chuỗi an toàn thông tin

Trong bối cảnh các giao dịch, hợp đồng, dữ liệu khách hàng, hoạt động kế toán, bán hàng, quản trị nhân sự ngày càng phụ thuộc vào hệ thống số, mỗi máy tính, mỗi phần mềm trong doanh nghiệp đều có thể trở thành một mắt xích của hệ thống an toàn thông tin. Nếu một mắt xích bị xâm nhập do sử dụng phần mềm lậu, toàn bộ hệ thống có thể bị ảnh hưởng. Trong khi nhiều đơn vị chưa có bộ phận công nghệ thông tin chuyên trách, chưa có quy trình sao lưu dữ liệu, chưa trang bị phần mềm bảo mật phù hợp, việc vẫn sử dụng các phần mềm không rõ nguồn gốc để phục vụ hoạt động kinh doanh hằng ngày là điều kiện thuận lợi để các đối tượng xấu khai thác, chiếm quyền điều khiển thiết bị, đánh cắp dữ liệu hoặc thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng.

Từ góc độ phòng ngừa, việc sử dụng phần mềm có bản quyền không chỉ nhằm tránh vi phạm pháp luật về sở hữu trí tuệ, mà còn là một biện pháp bảo vệ hệ thống thông tin của chính doanh nghiệp. Phần mềm hợp pháp thường được cập nhật bản vá bảo mật, hỗ trợ kỹ thuật, kiểm soát nguồn cài đặt và hạn chế nguy cơ bị chèn mã độc. Đây là yếu tố quan trọng trong xây dựng môi trường làm việc số an toàn, ổn định và chuyên nghiệp.

Để hạn chế nguy cơ vi phạm pháp luật và phòng ngừa rủi ro an ninh mạng, Công an thành phố Cần Thơ khuyến cáo các doanh nghiệp, công ty, hộ kinh doanh thực hiện một số nội dung sau:

Một là, rà soát toàn bộ hệ thống máy tính, máy chủ, thiết bị lưu trữ và phần mềm đang sử dụng trong đơn vị. Kịp thời gỡ bỏ các phần mềm không rõ nguồn gốc, phần mềm bẻ khóa, công cụ kích hoạt trái phép hệ điều hành, phần mềm văn phòng, thiết kế, kế toán, quản lý bán hàng.

Hai là, thiết lập quy định nội bộ về cài đặt và sử dụng phần mềm. Không để nhân viên tự ý tải, cài đặt các chương trình từ nguồn không chính thống; phân công cá nhân hoặc bộ phận chịu trách nhiệm quản lý tài khoản, bản quyền, thiết bị và dữ liệu của đơn vị.

Ba là, ưu tiên sử dụng phần mềm hợp pháp, phần mềm có bản quyền hoặc đối với các doanh nghiệp, hộ kinh doanh có chi phí hạn chế, có thể sử dụng các giải pháp mã nguồn mở phù hợp như hệ điều hành Linux, bộ ứng dụng văn phòng LibreOffice và các phần mềm miễn phí hợp pháp khác.

Bốn là, tăng cường sao lưu dữ liệu định kỳ, cập nhật bản vá bảo mật, sử dụng phần mềm bảo vệ thiết bị đầu cuối, thiết lập mật khẩu mạnh và xác thực nhiều lớp đối với các tài khoản quan trọng.

Năm là, chủ động đăng ký bảo hộ đối với nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, quyền tác giả, phần mềm và các sản phẩm sáng tạo của doanh nghiệp.

Tôn trọng bản quyền phần mềm và quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là yêu cầu tuân thủ pháp luật, mà còn là biểu hiện của đạo đức kinh doanh, năng lực quản trị rủi ro và trách nhiệm của doanh nghiệp đối với khách hàng, đối tác, người lao động. Công an thành phố Cần Thơ luôn đồng hành, hỗ trợ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, hộ kinh doanh chấp hành nghiêm quy định pháp luật. Đồng thời, lực lượng chức năng sẽ kiên quyết đấu tranh, xử lý nghiêm các hành vi cố tình xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả, quyền liên quan, nhất là các hành vi lợi dụng không gian mạng, phần mềm, nền tảng số để trục lợi bất chính. Mỗi doanh nghiệp cần nhận thức rằng chi phí cho phần mềm hợp pháp, bảo mật hệ thống và bảo hộ tài sản trí tuệ không phải là gánh nặng, mà là khoản đầu tư cần thiết cho sự an toàn, uy tín và phát triển bền vững. Trong kỷ nguyên số, tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ chính là một phần quan trọng của văn hóa kinh doanh hiện đại./.