Chung tay ngăn chặn khai thác hải sản bất hợp pháp, bảo vệ nguồn lợi thủy sản và phát triển nghề cá bền vững
- Thứ hai - 19/10/2026 13:26
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Khai thác hải sản là ngành kinh tế quan trọng, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, thúc đẩy phát triển kinh tế biển và bảo đảm sinh kế cho cộng đồng ven biển. Tuy nhiên, tình trạng khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) vẫn đặt ra nhiều thách thức đối với công tác quản lý nghề cá, bảo vệ nguồn lợi thủy sản và phát triển bền vững.
IUU là thuật ngữ chỉ ba nhóm hành vi: khai thác bất hợp pháp; khai thác không báo cáo và khai thác không theo quy định. Những hành vi này có thể bao gồm khai thác không có giấy phép hoặc không đáp ứng điều kiện theo quy định; hoạt động trong khu vực cấm, thời gian cấm; sử dụng chất nổ, chất độc, xung điện hoặc ngư cụ bị cấm; khai thác loài thủy sản không được phép; không ghi, ghi không đầy đủ hoặc khai báo không trung thực nhật ký, sản lượng khai thác; không chấp hành quy định về cập cảng, kiểm soát sản lượng và truy xuất nguồn gốc. Đặc biệt, việc tàu cá Việt Nam xâm phạm vùng biển nước ngoài để khai thác thủy sản là hành vi nghiêm trọng, có thể dẫn đến việc tàu và thuyền viên bị bắt giữ, xử lý theo pháp luật có liên quan. Bên cạnh đó, hành vi cố ý ngắt kết nối, tháo gỡ, vô hiệu hóa hoặc can thiệp trái quy định vào thiết bị giám sát hành trình; không thông báo, không khắc phục sự cố theo yêu cầu; không chấp hành việc kiểm tra, kiểm soát của cơ quan chức năng cũng làm giảm hiệu quả quản lý hoạt động khai thác.
Trong thời gian qua, các cơ quan chức năng đã triển khai nhiều biện pháp tuyên truyền, hướng dẫn ngư dân chấp hành pháp luật; kiểm tra điều kiện hoạt động của tàu cá; kiểm soát tàu ra, vào cảng; theo dõi dữ liệu giám sát hành trình và xử lý hành vi vi phạm.
Nguyên nhân là nhận thức pháp luật của một bộ phận chủ tàu, thuyền trưởng và ngư dân còn hạn chế; một số người chưa nắm chắc quy định về ranh giới vùng biển, giấy phép khai thác, thời hạn giấy tờ, nghĩa vụ duy trì thiết bị giám sát hành trình và báo cáo sản lượng. Có trường hợp vì mong muốn tăng sản lượng, giảm chi phí hoặc duy trì thu nhập nên cố tình khai thác sai vùng, không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ khai báo hoặc tìm cách né tránh việc kiểm tra, giám sát.
Bên cạnh đó, chi phí nhiên liệu, nhân công và vật tư tăng cao, trong khi giá thu mua thủy sản không ổn định, cũng tạo áp lực kinh tế cho một bộ phận ngư dân. Công tác quản lý đội tàu, cập nhật dữ liệu, phối hợp trao đổi thông tin và kiểm tra tại một số thời điểm có thể còn gặp khó khăn do địa bàn rộng, tàu cá hoạt động dài ngày trên biển. Dù vậy, khó khăn về kinh tế hoặc hạn chế nhận thức không thể được xem là lý do để biện minh cho hành vi vi phạm. Mỗi cá nhân tham gia hoạt động khai thác phải có trách nhiệm tuân thủ pháp luật và bảo vệ nguồn lợi thủy sản.
Khai thác IUU gây ra nhiều hệ lụy đối với môi trường, kinh tế, xã hội và công tác quản lý nhà nước trên biển. Việc khai thác quá mức, sử dụng phương pháp hoặc ngư cụ bị cấm có thể làm suy giảm nguồn lợi thủy sản, phá hủy môi trường sống của sinh vật biển và ảnh hưởng đến khả năng tái tạo tự nhiên. Khi nguồn lợi suy giảm, ngư dân sẽ phải đi biển lâu hơn, tốn kém hơn nhưng sản lượng có thể thấp hơn, trực tiếp ảnh hưởng đến sinh kế lâu dài.
Về kinh tế, vi phạm IUU làm giảm tính minh bạch và độ tin cậy của sản phẩm thủy sản, gây khó khăn cho việc kiểm soát, chứng nhận và truy xuất nguồn gốc. Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận thị trường xuất khẩu, làm phát sinh chi phí cho doanh nghiệp và tác động đến chuỗi cung ứng, từ chủ tàu, người lao động đến cơ sở thu mua, chế biến. Đối với trường hợp tàu cá khai thác trái phép tại vùng biển nước ngoài, chủ tàu và thuyền viên có thể bị bắt giữ, xử phạt, chịu thiệt hại tài sản và mất nguồn thu nhập; đồng thời phát sinh những hệ quả pháp lý, đối ngoại và quản lý trên biển. Do đó, phòng, chống IUU không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế mà còn là giải pháp thiết thực để bảo vệ nguồn tài nguyên biển, giữ gìn sinh kế cho ngư dân và xây dựng nghề cá có trách nhiệm.
Việc khai thác IUU quá mức, tùy tính chất, mức độ và hậu quả, có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định tại Nghị định số 246/2026/NĐ-CP ngày 29/6/2026 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy sản. Hoặc bị xử lý hình sự theo quy định tại Điều 242 Bộ luật Hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017) về tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản.
Giải pháp phòng ngừa, ngăn chặn và xử lý vi phạm trước hết, cần đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật bằng hình thức phù hợp với điều kiện của ngư dân. Nội dung cần tập trung vào vùng biển được phép khai thác, điều kiện giấy phép, đăng ký và đăng kiểm tàu cá, nghĩa vụ duy trì thiết bị giám sát hành trình, ghi nhật ký khai thác, báo cáo sản lượng, kiểm soát tại cảng và truy xuất nguồn gốc. Tuyên truyền cần ngắn gọn, dễ hiểu, thường xuyên, gắn với tình huống thực tế để chủ tàu và thuyền trưởng hiểu rõ trách nhiệm cũng như hậu quả pháp lý của hành vi vi phạm.
Cơ quan chức năng cần tăng cường quản lý đội tàu, thường xuyên rà soát thông tin chủ tàu, thuyền trưởng, tình trạng đăng ký, đăng kiểm, giấy phép khai thác và thiết bị giám sát hành trình. Việc kiểm soát tàu xuất, nhập bến, theo dõi dữ liệu hành trình, kiểm tra nhật ký và đối chiếu sản lượng cần được thực hiện đúng quy trình. Khi phát hiện tàu có dấu hiệu vượt ranh giới, mất kết nối giám sát hành trình hoặc không chấp hành nghĩa vụ báo cáo, cần kịp thời cảnh báo, xác minh và xử lý theo thẩm quyền. Dữ liệu giữa các cơ quan liên quan cần được trao đổi, cập nhật để nâng cao hiệu quả giám sát.
Chính quyền cơ sở cần phối hợp với lực lượng chuyên ngành nắm tình hình chủ tàu, thuyền trưởng và ngư dân; tổ chức tuyên truyền, vận động ký cam kết chấp hành pháp luật; không đưa tàu đi khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài; không tiếp tay cho việc hợp thức hóa nguồn gốc thủy sản bất hợp pháp. Khi tiếp nhận thông tin phản ánh, cần xác minh, chuyển cơ quan có thẩm quyền và theo dõi kết quả xử lý. Lực lượng Công an chủ động phối hợp trong nắm tình hình, phát hiện và xác minh hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật; việc xử lý phải đúng chức năng, thẩm quyền, bảo đảm khách quan và có căn cứ.
Cùng với quản lý và xử lý vi phạm, cần quan tâm hỗ trợ sinh kế, chuyển đổi nghề phù hợp đối với người dân có nhu cầu và tạo điều kiện tiếp cận chính sách hợp pháp. Doanh nghiệp thu mua, vận chuyển, chế biến thủy sản phải kiểm tra hồ sơ nguồn gốc, thực hiện đầy đủ quy định về xác nhận, chứng nhận và truy xuất nguồn gốc; không thu mua hoặc hợp thức hóa sản phẩm có nguồn gốc bất hợp pháp. Việc xử lý vi phạm cần bảo đảm nghiêm minh, đúng quy định, đồng thời kết hợp giáo dục, hướng dẫn để ngư dân có điều kiện khắc phục và chấp hành tốt hơn.
Phòng, chống khai thác IUU là nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi sự quyết tâm của cơ quan quản lý, doanh nghiệp và sự tự giác của từng ngư dân. Trước khi xuất bến, chủ tàu và thuyền trưởng cần kiểm tra giấy tờ, điều kiện an toàn, giấy phép và thiết bị theo dõi hành trình; xác định rõ khu vực được phép khai thác; duy trì hoạt động thiết bị giám sát hành trình; ghi chép, báo cáo trung thực sản lượng và hành trình. Tuyệt đối không đưa tàu sang khai thác trái phép tại vùng biển nước ngoài; khi thiết bị gặp sự cố phải thông báo và xử lý theo quy định, không tự ý che giấu hoặc làm sai lệch dữ liệu.
Mỗi người dân cần tích cực vận động người thân, cộng đồng chấp hành pháp luật; thông báo cho cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện hành vi vi phạm và không tiếp tay cho việc tiêu thụ, vận chuyển, hợp thức hóa thủy sản không rõ nguồn gốc. Các cơ quan, đơn vị cần thường xuyên kiểm tra, đánh giá kết quả thực hiện, kịp thời khắc phục hạn chế và tăng cường phối hợp trong quản lý nghề cá.
Ngăn chặn khai thác IUU là bảo vệ nguồn lợi biển, gìn giữ sinh kế của ngư dân, nâng cao uy tín thủy sản Việt Nam và thúc đẩy phát triển kinh tế biển bền vững. Mỗi hành động đúng pháp luật của ngư dân, mỗi biện pháp quản lý hiệu quả của cơ quan chức năng và mỗi lựa chọn có trách nhiệm của doanh nghiệp đều góp phần xây dựng nghề cá minh bạch, hiện đại, có trách nhiệm với cộng đồng quốc tế, bảo vệ nguồn tài nguyên biển cho hôm nay và các thế hệ mai sau./.