NHỮNG ĐIỂM MỚI NỔI BẬT CỦA THÔNG TƯ LIÊN TỊCH VỀ TƯƠNG TRỢ TƯ PHÁP VỀ HÌNH SỰ NĂM 2026

Thông tư liên tịch gồm 03 chương, 14 điều và có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/7/2026. Dưới đây là một số nội dung nổi bật, mang tính đột phá của Thông tư liên tịch cần chú ý:

1. Quy định cụ thể đối tượng áp dụng Thông tư liên tịch áp dụng đối với Viện kiểm sát nhân dân; cơ quan điều tra; Tòa án nhân dân; cơ quan thi hành án hình sự, cơ quan thi hành án dân sự; người có thẩm quyền của các cơ quan nêu trên và cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan.

2. Cơ chế phối hợp chặt chẽ liên quan đến hình phạt tử hình Thông tư liên tịch dành riêng 02 điều quy định rất cụ thể về trình tự, thủ tục xử lý các yêu cầu tương trợ tư pháp có liên quan đến hình phạt tử hình (Điều 4, Điều 5), cụ thể:

Đối với yêu cầu của nước ngoài gửi Việt Nam: quy định rõ trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu của nước ngoài, Viện kiểm sát nhân dân tối cao phải chuyển yêu cầu cho cơ quan lập yêu cầu để đánh giá sự cần thiết và cơ sở đưa ra thông báo. Nếu người có liên quan đến yêu cầu tương trợ tư pháp về hình sự thuộc trường hợp có thể bị áp dụng hoặc thi hành án tử hình theo quy định của Bộ luật Hình sự, thì Viện kiểm sát nhân dân tối cao sẽ lập hồ sơ trình Chủ tịch nước xem xét, cho ý kiến trước khi đưa ra thông báo chính thức cho phía nước ngoài (việc hoàn tất các trình tự, thủ tục được thực hiện trong thời hạn 36 ngày).

Đối với yêu cầu Việt Nam gửi nước ngoài: nếu tội phạm theo pháp luật nước ngoài có khung hình phạt cao nhất là tử hình nhưng pháp luật hình sự Việt Nam không quy định hình phạt này, Viện kiểm sát nhân dân tối cao sẽ yêu cầu nước ngoài cam kết không áp dụng hoặc không thi hành án tử hình. Hết thời hạn 06 tháng kể từ ngày gửi văn bản yêu cầu cho nước ngoài nhưng không nhận được văn bản cam kết, Viện kiểm sát nhân dân tối cao sẽ trả lại yêu cầu.

3. Quy trình hóa việc lấy lời khai trực tuyến xuyên biên giới Đón đầu xu hướng chuyển đổi số trong hoạt động tố tụng, Điều 10 của Thông tư liên tịch đã quy định chi tiết về việc thực hiện yêu cầu lấy lời khai trực tuyến của nước ngoài:

Tôn trọng quyền con người: trường hợp nước ngoài đề nghị lấy lời khai trực tuyến người nước ngoài đang có mặt tại Việt Nam, cơ quan thực hiện yêu cầu phải lấy ý kiến đồng ý của họ trước khi thực hiện, thông báo trước các quyền của người này, bao gồm quyền từ chối trả lời câu hỏi và không bị truy cứu trách nhiệm hình sự về lời khai.

Bảo đảm chủ quyền tư pháp: cơ quan thực hiện yêu cầu của Việt Nam có mặt tại phiên lấy lời khai có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài điều chỉnh hoặc không cho phép đặt câu hỏi nếu xác định câu hỏi đó vi phạm pháp luật Việt Nam hoặc điều ước quốc tế có liên quan mà Việt Nam là thành viên, pháp luật quốc tế và tập quán quốc tế hoặc không phù hợp, không liên quan đến nội dung yêu cầu tương trợ tư pháp.

4. Đổi mới thủ tục chuyển giao tạm thời phạm nhân, người bị tạm giam Lần đầu tiên, quy trình trích xuất và chuyển giao tạm thời người đang bị tạm giam hoặc đang chấp hành án phạt tù tại Việt Nam sang nước ngoài để hỗ trợ điều tra, cung cấp chứng cứ được hướng dẫn tỉ mỉ (Điều 11): (1) Việc chuyển giao bắt buộc phải lập biên bản song ngữ (tiếng Việt và tiếng Anh) và có giá trị như nhau; (2) Thời gian bị áp giải và lưu lại ở nước ngoài vẫn được tính vào thời hạn tạm giam hoặc chấp hành án phạt tù tại Việt Nam; (3) Đặc biệt, quy trình này bảo đảm không làm gián đoạn việc xét giảm thời hạn chấp hành án phạt tù, đặc xá, đại xá của phạm nhân nếu họ đủ điều kiện; (4) Quyết định chuyển giao phải được ghi rõ trong kết luận điều tra, cáo trạng và bản án, quyết định của Tòa án, hồ sơ thi hành án.

5. Quy định rõ mốc thời gian để kết thúc việc yêu cầu tương trợ tư pháp về hình sự Để tránh việc hồ sơ bị tồn đọng kéo dài khi phía nước ngoài không phản hồi, Điều 7 của Thông tư liên tịch đưa ra mốc thời gian cứng để các cơ quan tố tụng Việt Nam thống nhất kết thúc vụ việc:

Thời hạn 03 tháng: áp dụng đối với trường hợp Tòa án đề nghị nước ngoài hỗ trợ tống đạt bản án, bản sao bản án hoặc trích lục bản án.

Thời hạn 06 tháng: áp dụng đối với các trường hợp yêu cầu tương trợ của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Cơ quan thi hành án hình sự, cơ quan thi hành án dân sự và cơ quan khác theo quy định của pháp luật.

Thời hạn trên được tính kể từ ngày cơ quan lập yêu cầu nhận được văn bản gần nhất của Viện kiểm sát nhân dân tối cao thông báo về tiến độ thực hiện. Trường hợp kết thúc yêu cầu tương trợ tư pháp về hình sự nhưng tiếp tục phát sinh nhu cầu thực hiện các nội dung tương trợ khác đối với cùng vụ việc, vụ án hình sự, thi hành án thì vẫn có thể tiếp tục lập yêu cầu tương trợ nhiều lần.

Thông tư liên tịch đã hoàn thiện cơ sở pháp lý, tạo bước đột phá trong công tác phối hợp liên ngành, vừa nâng cao hiệu quả đấu tranh tội phạm quốc tế, vừa bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân theo đúng tinh thần cải cách tư pháp hiện nay./.

(Đính kèm Thông tư liên tịch số 12/2026/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP-BTP-BNG)