Một số điểm mới trong dự thảo bộ luật Hình sự (sửa đổi)

Bộ luật Hình sự năm 2015 được Quốc hội khóa XIII, Kỳ họp thứ 10 thông qua ngày 27/11/2015 và đã qua 2 lần sửa đổi bổ sung vào năm 2017, năm 2025 (sau đây gọi là Bộ luật Hình sự năm 2015). Việc ban hành Bộ luật Hình sự năm 2015 đã góp phần khắc phục những hạn chế, bất cập của Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), đáp ứng yêu cầu của thực tiễn đang đặt ra và bảo đảm hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm trong bối cảnh xây dựng, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, trong bối cảnh đất nước đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ về mọi mặt, việc hiện thực hóa đường lối của Đảng và chính sách của Nhà nước về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đòi hỏi một tư duy đổi mới mang tính đột phá trong công tác lập pháp, đặc biệt là pháp luật hình sự. Thêm vào đó, thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm thời gian qua cho thấy sự xuất hiện của nhiều loại tội phạm mới với phương thức, thủ đoạn phạm tội ngày càng tinh vi và nguy hiểm; vì vậy, việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa, xử lý tội phạm, bảo vệ tốt hơn quyền con người, quyền công dân góp phần hiện thực hoá mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh” là một yêu cầu cấp thiết.

Bộ Công an là đơn vị được giao chủ trì xây dựng Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) năm 2026. Trên cơ sở đổi mới tư duy lập pháp hình sự, lấy hiệu quả phòng ngừa tội phạm làm trung tâm, kết hợp hài hòa giữa tính nghiêm minh và tính nhân đạo của pháp luật hình sự, đồng thời đáp ứng yêu cầu bảo vệ lợi ích quốc gia trong bối cảnh mới. Dự thảo gồm 03 phần, 25 chương, 415 điều; so với BLHS năm 2015, đã bỏ 08 điều, bổ sung 14 điều mới, sửa đổi, bổ sung 301 điều, giữ nguyên 100 điều. Dự thảo được xây dựng với nhiều điểm mới nổi bật, trong đó, việc mở rộng phạm vị chịu trách nhiệm hình sự (TNHS) là vấn đề có ý nghĩa quan trọng, cụ thể:

Một là, mở rộng phạm vi chịu TNHS đối với hành vi chuẩn bị phạm tội của 12 tội danh, trong đó làm rõ về người chuẩn bị phạm tội “là người chỉ đạo, tổ chức, tham gia hoặc tự mình thực hiện hành vi quy định tại khoản 1 Điều 14 đối với tội phạm…” nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa, ngăn chặn ngay từ giai đoạn chuẩn bị phạm tội. Quy định này thể hiện tư duy chuyển dịch mạnh mẽ từ trạng thái “chờ hậu quả xảy ra mới xử lý” sang chiến lược chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa, cắt đứt chuỗi hành vi nguy hiểm ngay từ khi nó mới chỉ là sự sửa soạn về vật chất.

Hai là, mở rộng phạm vi chịu TNHS của pháp nhân thương mại đối với 20 tội danh, qua đó góp phần bảo vệ cạnh tranh bình đẳng, phòng ngừa tình trạng lợi dụng tư cách pháp nhân để phạm tội, qua đó tạo lập môi trường đầu tư, kinh doanh an toàn, minh bạch, ổn định, phù hợp với yêu cầu phòng, chống tội phạm và tinh thần phát triển kinh tế tư nhân trong giai đoạn mới;

Việc mở rộng phạm vi chịu TNHS của pháp nhân thương mại là phù hợp trong tình hình thực tiễn công tác phòng chống tội phạm, đã được cơ quan chủ trì soạn thảo phối hợp với các bộ, ngành, cơ quan đơn vị có liên quan cân nhắc, xem xét kỹ lưỡng trên cơ sở quán triệt đầy đủ các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển kinh tế, xã hội. Các tội phạm mới bổ sung quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại đều có xem xét đầy đủ cơ sở lý luận và thực tiễn, cụ thể như sau:

- Tội phạm được quy định TNHS của pháp nhân thương mại khi hành vi phạm tội theo quy định của pháp luật chuyên ngành vốn thuộc nghĩa vụ, trách nhiệm của pháp nhân thương mại (ví dụ: Trốn thuế, trốn đóng bảo hiểm xã hội...).

- Từ thực tiễn phòng chống tội phạm cho thấy hành vi phạm tội được thực hiện với danh nghĩa pháp nhân, có sự thay đổi về tính chất, mức độ nguy hiểm nếu chỉ xử lý hành chính đối với Pháp nhân thương mại thì không đủ sức răn đe, cần quy định trách nhiệm hình sự của Pháp nhân thương mại.

- Xuất phát từ yêu cầu nội luật hóa các Điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia hoặc là thành viên.

Việc mở rộng phạm vi chịu TNHS là một cuộc cách mạng về kỹ thuật lập pháp hình sự. Nó tạo ra một “tấm lưới” pháp lý dày hơn, chủ động hơn để kiểm soát các rủi ro phi truyền thống, bảo vệ an ninh kinh tế và an ninh số của quốc gia trong giai đoạn phát triển mới./.